Razvoj čovječanstva između prirode, moći i ideja
Historija svijeta predstavlja dug i složen proces razvoja ljudskog društva, od prvih hominida do savremenog globalizovanog doba. Iako se odvija u različitim kulturama, geografskim prostorima i vremenskim okvirima, historija čovječanstva ima zajedničke obrasce: borbu za opstanak, organizaciju zajednice, uspostavljanje vlasti, razvoj znanja i stalni sukob između slobode i dominacije.
Prahistorija – čovjek prije pisma
Najduži period ljudske historije je prahistorija, vrijeme prije pojave pisma. Počinje razvojem prvih hominida u Africi prije više od dva miliona godina. Ključni preokreti bili su upotreba oruđa, ovladavanje vatrom i razvoj jezika. Tokom paleolita ljudi su živjeli kao lovci i sakupljači, u malim zajednicama, snažno zavisni od prirodnih uslova.
Neolitska revolucija, započeta oko 10. milenija p. n. e., donijela je prelazak na zemljoradnju i stočarstvo. Stalna naselja, višak hrane i rast populacije omogućili su pojavu društvene hijerarhije, privatnog vlasništva i prvih oblika vlasti. Time je postavljen temelj za nastanak civilizacija.
Stari vijek – rađanje civilizacija i države
Prve civilizacije nastale su u riječnim dolinama: Mezopotamiji (Tigris i Eufrat), Egiptu (Nil), Indiji (Ind) i Kini (Huang He). One su razvile pismo, zakone, organizovanu religiju i složene državne strukture. Hamurabijev zakonik, egipatska centralizovana vlast i kineska birokratija pokazuju rane pokušaje uređenja društva.
Antička Grčka donijela je nove političke i filozofske ideje. U polisima, naročito Atini, razvijaju se pojmovi demokratije, građanstva i javne rasprave. Grčka filozofija, nauka i umjetnost ostavile su dubok trag u svjetskoj kulturi. Rim je, naslanjajući se na grčko naslijeđe, izgradio ogromno carstvo, razvijajući pravo, administraciju i infrastrukturu.
Pad Zapadnog Rimskog Carstva 476. godine n. e. simbolično označava kraj starog vijeka u Evropi, ali ne i kraj civilizacijskog kontinuiteta.
Srednji vijek – vjera, feudalizam i kulturna raznolikost
Srednji vijek (otprilike od 5. do 15. stoljeća) često se pogrešno opisuje kao „mračno doba“. U stvarnosti, riječ je o periodu dubokih promjena. U Evropi se razvija feudalni sistem, a kršćanstvo postaje dominantna duhovna i politička sila. Crkva preuzima ključnu ulogu u obrazovanju i očuvanju znanja.
Istovremeno, islamski svijet doživljava zlatno doba. Gradovi poput Bagdada, Kordobe i Damaska postaju centri nauke, medicine, matematike i filozofije. Islamski učenjaci čuvaju i prevode antička djela, koja će kasnije imati presudnu ulogu u evropskoj renesansi.
U Aziji se razvijaju snažne države i kulture – kineske dinastije, indijska carstva i mongolsko carstvo koje, uprkos razaranjima, povezuje istok i zapad kroz trgovinu i razmjenu ideja.
Novi vijek – nauka, kolonijalizam i revolucije
Početak novog vijeka obilježavaju renesansa, geografska otkrića i reformacija. Evropske sile šire se van kontinenta, što dovodi do kolonijalizma, eksploatacije i uništenja mnogih autohtonih civilizacija u Americi, Africi i Aziji.
Istovremeno se razvija moderna nauka. Kopernik, Galileo i Newton mijenjaju čovjekovo shvatanje svijeta. Prosvjetiteljstvo donosi ideje razuma, ljudskih prava i političke slobode. Američka i Francuska revolucija krajem 18. stoljeća postavljaju temelje modernih demokratskih sistema.
Savremeno doba – globalni sukobi i povezanost
Stoljeća 19. i 20. obilježeni su industrijalizacijom, nacionalizmom i imperijalizmom. Dva svjetska rata pokazala su razornu moć moderne tehnologije i ideologija. Nakon Drugog svjetskog rata svijet ulazi u period Hladnog rata, podjele na blokove i stalne globalne napetosti.
Istovremeno dolazi do dekolonizacije, širenja obrazovanja i ubrzanog tehnološkog razvoja. Krajem 20. i početkom 21. stoljeća globalizacija povezuje svijet ekonomski, kulturno i informacijski, ali i produbljuje nejednakosti i krize identiteta.
Niz uspona i padova
Historija svijeta nije linearni napredak, već niz uspona i padova. Ona pokazuje da tehnički razvoj ne garantuje moralni napredak, ali i da ideje slobode, pravde i znanja imaju izuzetnu otpornost. Razumijevanje historije svijeta ne služi samo pamćenju prošlosti, već i odgovornom djelovanju u sadašnjosti.